قرض الحسنه از نگاه قرض دهنده و از نگاه قرض گیرنده
از نگاه قرض دهنده
قرض دادن به برادران دینى براى کسانى که توان مالى دارند سنّت اسلامى و خوددارى از آن عملى ناپسند و نکوهیده است. در حدیثى از امام صادق(ع) آمده است:
اَلْقَرْضُ وَالْعارِیَةُ وَ قِرَى الضَّیْفِ مِنَ السُّنَّةِ.
قرض و عاریه دادن و پذیرایى از میهمان از سنّت اسلامى است.
چکیده :
قرضالحسنه، پیشینهای به قدمت زندگی اجتماعی انسانها دارد. این نهاد در آثاری که از اندیشهوران و رهبران دینی و سیاسی به نسلهای اخیر رسیده، سهمی را به خود اختصاص داده و از لحاظ شمولیت نیز گسترة قابل قبولی دارد. مقالة حاضر با نگرشی تفسیری- روایی در صدد تصحیح روش اثبات صحت و مشروعیت این نهاد است؛ بدین منظور، خواهیم دید آیات شریفهای که در آن از لفظ «قرض» استفاده، و به صفت «حسن» مقرون شده است، بر قرضالحسنة مصطلح دلالتی ندارد؛ البته برای اثبات صحت و مشروعیت قرضالحسنه میتوان از عمومات و اطلاقات قرآنی و نیز احادیث بسیاری که در اصناف مختلف در مقام ترغیب به عرضه و تحدید تقاضا و نیز مقایسة قرضالحسنه با عقود دیگر آمده است، استفاده کرد و با اتکا به آنها نشان داد که هرگونه تردید در صحت و مشروعیت قرضالحسنه بیاساس است بدون آنکه نیازی به تمسک به آیات مذکور باشد....
سوره حدید آیه 11: مَّن ذَا الَّذِى يُقْرِض اللَّهَ قَرْضاً حَسناً فَيُضعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ «كيست كه به خدا وام نيكو دهد (و از اموالى كه به او ارزانى داشته انفاق كند) تا خداوند آنرا براى او چندين برابر كند، و براى او اجر فراوان پرارزشى است .»
راستى تعبير عجيبى است خدائى كه بخشنده تمام نعمتها است، و همه ذرات وجود ما لحظه به لحظه از درياى بى پايان فيض او بهره مى گيرد و مملوك او است، ما را صاحبان اموال شمرده، و در مقام گرفتن وام از ما برآمده، و برخلاف وامهاى معمولى عين همان مقدار باز پس مى دهند، او چندين برابر، گاه صدها و گاه هزار برابر، بر آن اضافه مى كند و علاوه بر اينها وعده اجر كريم كه پاداشى است عظيم كه جز خدا نمى داند نيز مى دهد.
تعبير به«قرضا حسنا» در آيه فوق اشاره اى به اين حقيقت است كه وام دادن خود انواع و اقسامى دارد كه بعضى را «وام نيكو» و بعضى را وام كم ارزش و يا حتى بى ارزش مى توان شمرد.
قرآن مجيد شرایط وام نيكو را دربرابر خداوند يا به تعبير ديگر «انفاق ارزشمند» را در آيات مختلف بيان كرده است، و بعضى از مفسران از جمع آورى آن ده شرط استفاده كرده اند.
1- از بهترين قسمت مال انتخاب شود نه از اموال كم ارزش يا ايها الذين آمنوا انفقوا من طيبات ما كسبتم و مما اخرجنا لكم من الارض و لاتيمموا الخبيث منه تنفقون و لستم باخذيه الا ان تغمضوا فيه و اعلموا ان الله غنى حميد « اى كسانى كه ايمان آورده ايد از اموال پاكيزه اى كه به دست آورده ايد، يا از زمين براى شما خارج ساخته ايم انفاق كنيد، و به سراغ قسمتهاى ناپاك براى انفاق نرويد در حالى كه خودتان حاضر نيستيد آنها را بپذيريد مگر از روى اغماض، و بدانيد خداوند بى نياز و شايسته ستايش است»(بقره267)
قرض الحسنه و تفاوت آن با صدقه
اهمیت و جایگاه قرض الحسنه یکی از کارهای خداپسندانهای که میتوان با آن، گره ای از کار فرو بسته انسانی گشود، دلی را شاد کرد و اسباب خرسندی خداوند را فراهم نمود، قرض دادن است. اهتمام بدین مهم؛ به گونهای است که خداوند، وام دادن به غیر را قرض دادن به خود به حساب آورده است.
چنان که میفرماید: ”مَّن ذَا الَّذِی یقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیضَـَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِیرَةً وَاللَّهُ یقْبِضُ وَیبْصُـطُ وَ إِلَیهِ تُرْجَعُونَ”‌؛[1] کیست که به خدا قرض نیکو دهد، تا خدا بر آن چند برابر بیفزاید؟ خداست که تنگدستی دهد و توانگری بخشد و شما به سوی او باز گردانده میشوید.
وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً …”؛[2] … و به خدا قرض نیکو دهید … .
سوره مزمل آیه 20: إِنَّ رَبَّك يَعْلَمُ أَنَّك تَقُومُ أَدْنى مِن ثُلُثىِ الَّيْلِ وَ نِصفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائفَةٌ مِّنَ الَّذِينَ مَعَك وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ الَّيْلَ وَ النهَارَ عَلِمَ أَن لَّن تحْصوهُ فَتَاب عَلَيْكمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسرَ مِنَ الْقُرْءَانِ عَلِمَ أَن سيَكُونُ مِنكم مَّرْضى وَ ءَاخَرُونَ يَضرِبُونَ فى الاَرْضِ يَبْتَغُونَ مِن فَضلِ اللَّهِ وَ ءَاخَرُونَ يُقَتِلُونَ فى سبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسرَ مِنْهُ وَ أَقِيمُوا الصلَوةَ وَ ءَاتُوا الزَّكَوةَ وَ أَقْرِضوا اللَّهَ قَرْضاً حَسناً وَ مَا تُقَدِّمُوا لاَنفُسِكم مِّنْ خَيرٍ تجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ هُوَ خَيراً وَ أَعْظمَ أَجْراً وَ استَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمُ
«پروردگارت مى داند كه تو و گروهى از كسانى كه با تو هستند نزديك دو سوم از شب يا نصف يا ثلث آن را بپا مى خيزيد، و خداوند شب و روز را اندازه گيرى مى كند، او مى داند كه شما نمى توانيد مقدار آن را (دقيقا) اندازه گيرى كنيد، لذا شما را بخشيد اكنون آن مقدار از قرآن كه براى شما ميسر است تلاوت كنيد، او مى داند به زودى گروهى از شما بيمار مى شوند، و گروهى ديگر براى به دست آوردن فضل الهى (و كسب روزى ) به سفر مى روند، و گروهى ديگرى در راه خدا جهاد مى كنند، پس آن مقدار كه براى شما ممكن است از آن تلاوت كنيد، و نماز را بر پا داريد و زكات ادا كنيد، و به خدا قرض الحسنه دهيد (در راه او انفاق نمائيد) و (بدانيد) آنچه را از كارهاى خير براى خود از پيش مى فرستيد نزد خدا به بهترين وجه و بزرگترين پاداش خواهيد يافت، و از خدا آمرزش بطلبيد كه خداوند غفور و رحيم است.»
اين آيه كه طولانى ترين آيات اين سوره است مشتمل برمسائل بسيارى است كه محتواى آيات گذشته سوره را تكميل مى كند ولی ما به تفسير بخش مربوط به بحثمان يعنی قرض الحسنه بسنده می کنيم.
درپايان اين آيه به چهار دستور مهم اشاره كرده ، و برنامه خودسازى ارائه شده قبل را به اين وسيله تكميل مى كند، مى فرمايد:« نماز را بر پا داريد، و زكات را ادا كنيد، واز طريق انفاقهاى مستحبى به خداوند قرض الحسنه دهيد، و بدانيد آنچه را از كارهاى خير براى خود از پيش مى فرستيد آن را نزد خداوند به بهترين وجه بزرگترين ، پاداش خواهيد يافت.»
وَ أَقِيمُوا الصلَوةَ وَ ءَاتُوا الزَّكَوةَ وَ أَقْرِضوا اللَّهَ قَرْضاً حَسناً وَ مَا تُقَدِّمُوا لاَنفُسِكم مِّنْ خَيرٍ تجِدُوهُ عِندَ اللَّهِ هُوَ خَيراً وَ أَعْظمَ أَجْراً
«و استغفار كنيد، و از خداوند آمرزش بطلبيد كه خداوند غفور و رحيم است» وَ استَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمُ اين چهار دستور (نماز، زكات، انفاقهاى مستحبى، و استغفار) به ضميمه دستورتلاوت و تدبر در قرآن كه در جمله هاى قبل آمده بود مجموعا يك برنامه كامل خودسازى را تشكيل مى دهد كه در هر عصر و زمان به خصوص در آغاز اسلام تاثير انكار ناپذيرى داشته و دارد.
منظور از«نماز» دراينجا نمازهاى واجب پنجگانه و منظور اززكات زكات واجب است، منظور از دادن«قرض الحسنه» به خداوند همان انفاقهاى مستحبى است ، و اين بزرگوارانه ترين تعبيرى است كه در اين زمينه تصور مى شود، چرا كه مالك تمام ملكها، از كسى كه مطلقا چيزى از خود ندارد قرض مى طلبد تا از اين طريق او را تشويق به انفاق و ايثارو كسب فضيلت اين عمل خير كند، و از اين طريق تربيت شود و تكامل يابد.
ذكراستغفار در پايان اين دستورات ممكن است اشاره به اين باشد كه مبادا با انجام اين طاعات خود را انسان كاملى بدانيد و به اصطلاح طلبكار تصور كنيد، بلكه همواره بايدخود را مقصر بشمريد، و عذر به درگاه خدا آوريد، ورنه سزاوارخداونديش كس نتواند كه بجا آورد.
در این آیه در رابطه با بحث قرض الحسنه سه نكته قابل توجّه است؛
- قرض الحسنه، بعد از نماز و زكات به عنوان سوّمین دستور ذكر شده كه بیانگر اهمیّت آن است.
- قرض الحسنه قرض دادن به خداست. اشاره به اینكه گویی قرض دهنده با خدا معامله می كند و خداوند قرض او را می پذیرد.
- این اصل مقدّس مانند نماز و زكات، باید در سطح وسیع و همگانی انجام شود. لذا در آیه فوق با واژه جمع، به عموم مردم از زن و مرد، خطاب شده است
سوره مائده آیه 2: وَتَعَاوَنُواْ عَلَى الْبرِّ وَالتَّقْوَى وَلاَ تَعَاوَنُواْ عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُواْ اللّهَ إِنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ* «يکديگر را درکارهاي نيک و احسان و پرهيزگاري ياري کنيد و برگناه و ستم و تعدي همدست نشويد و از خدا بترسيد که عقوبت او شديد است.»
یكی از اصل های مهمّ اسلامی، اصل قرض الحسنه (وام دادن بدون سود) می باشد كه درقرآن و زندگی امامان علیهم السلام اهتمام بسیاری به آن داده شده است. واژه «قرض» درریشه لغوی به معنی بریدن است. از این رو عرب به قیچی كه برّنده است، مقراض میگویند.
حق تعالي از باب لطف و كرم، به بندگان خود مال و دارايي فراوان بدون منّت عطا ميكند، آنگاه ميفرمايد: كيست كه به خدا قرضالحسنه بدهد و سپس براي چنين كسي پاداشهايي بيان ميفرمايد كه جدّاً حيرت انگيز است.
ميفرمايد آن كس كه از مال طيّب و طاهر خود قرضالحسنه ميدهد:
- پاداش بيكران به او داده خواهد شد.
- اجر و مزدي كريمانه به او عطا ميشود.
- پاداش مضاعف نصيبش خواهد شد.
- به طور قطع گناهان او آمرزيده ميشود.
- به طور حتم بهشت برين جايگاه او خواهد بود.
- خداوند متعال از او قدرداني و تشكّر خواهد كرد.
- ذخيره ي بسيار مباركي همراه با اجر عظيم براي او محسوب خواهد شد.
آيا مشاهدهي اين همه پاداش واقعاً حيرت انگيز نيست كه ما بخشي از دارايي خود را كه خدا به ما عطا كرده به فرد نيازمندي به طور قرضالحسنه وام بدهيم و بعد به....
مساله قرض از دیدگاه قرآن
در دنباله مساله قرض از دیدگاه قرآن"باین مساله می رسیم که آیات متعددی در سورههای مختلف قرآن از جمله در سوره مائده/14وحدید/18-بقره 5 4-مزمل/20 و...در حدود 10 آیه بر میخوریم که با مختصر تفاوتی با یکدیگر همهء آنها در اهمیت قرض و فضیلت متفقند مثلا در سوره حدید آیه/ 88 میفرماید:"ان المصدقین و المصدقات و اقرضوا اللّه قرضا حسنا یضاعف لهم و لهم اجر کریم" "مردان و زنان انفاق کننده و آنها از این طریق به خدا قرض دهنده برای آنها مضاعف میشود و پاداش پر ارزشی دارند"
"چنانکه ملاحظه میکنید این آیه ضمن بیان اهمیت و فضیلت قرض در گشایش مشکلات جامعه،اجر مضاعف و پاداش نیکو و با ارزش آنرا نیز بیان میکند منتهی کلمه کریم در این آیه لطف دیگری دارد و آن اینکه خداوند در برابر قرض الحسنه،حسنه و اجر میدهد ولکن انتظاری در برابر این اجر و حسنه از بنده خود ندارد.......
قرض الحسنه از دیــدگــاه قـــرآن
مَن ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَیُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ ﴿۱۱﴾
کیست آن کس که به خدا وامى نیکو دهد تا(تیجهاش را)براى وى دوچندان گرداند و او را پاداشى خوش باشد (۱۱)
إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا یُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ کَرِیمٌ ﴿۱۸﴾
در حقیقت مردان و زنان صدقهدهنده و [آنان که] به خدا وامى نیکو دادهاند ایشان را [پاداش] دو چندان گردد و اجرى نیکو خواهند داشت (۱۸) سوره مبارکه حدید -آیات ۱۱ و ۱۸
خلاصه
قرض به معنای نریدن و جدا کردن بخشی از مال است، قرض به خدا انفاقی است که با چند برابر در قیامتپس داده میشود.قرض در قرآن همراه با کلمه حَسَن آمده است،یعنی فوری پرداخت شود،بی منت باشد،قبل از سوالِ سائل باشد، در حد وفور و برای کارهای مفید و لازم باشد.
قرض الحسنه برکاتی دارد: کاهش کدورت و افزایش محبت،حفظ آبروی مردم و جلوگیری از ورشکستگی آنان،اصلاح ساختار اقتصادی جامعه،جلوگیری از رواج ربا،کنترل حرص و بخل، تعدیل ثروت،رشد فرهنگ تعاون.
کمک به محرومان، نیاز به دو شرط اساسی دارد: 1- دلی که با یاد خدا و آیات او نرم شده باشد، 2- علم و عقلی که آینده نگر باشد و بداند که بعد از ریزش ها،رویش هاست، وکاهش مال امروز سبب افزایش آن است. انفاق و وام، نشانه کرم است و پاداش کریم،اجر کریم است.
تفسیر :
- من ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ:خداوند،خودرا در جانب محرومان قرار داده و از مردم طلب وام میکند، گویا خداوند،ضامن آنان شده و پاداش وام را تضمین نموده است. کار خیر اگر بصورت خلق و خو درآید ارزش بیشتری دارد.
- قَرْضًا حَسَنًا:نفسِ عمل مهم نیست،حَسَن بودن آن مهم است.
- فَیُضَاعِفَه : قرض دادن کاهش مال نیست،افزایش آن است.
- فَیُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ:آنجا که کار سخت است،اهرم قوی لازم دارد.چون دل کندن از مال سخت است،خداوند پاداش چند برابر را مطرح می کند.و قرض دادن،نشانه کرامت است و خداوند برای انسان کریم، اجر کریم قرار داده است. و برای تربیت و رشد دیگران،باید آنان را تکریم نمود.
- إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ: برای دریافت الطاف الهی،هم صدقه و کمک های بلا عوض لازم است و هم قرض الحسنه و کمک هایی که برگشت دارد، وام به بندگان خدا، به منزله وام دادن به خداوند است. که در اینجا اقرضوا الله بجای اقرضوا الناس آمده است.آنچه مهم است نجات فقرا است،خواه از طریق انفاق و خواه از طریق قرض.
- إِنَّ الْمُصَّدِّقِینَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ:زن و مرد در حق مالکیت و حل مشکلات اقتصادی و رشد معنوی و رسیدن به کمالات اخروی هم پای یکدیگرند.
- یُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ کَرِیمٌ : قرض و انفاق، در ظاهر کندن مال است ولی در واقع رشد است . قرار دادن پاداش، راه تشویق مردم به کار خیر است.