روز پانزدهم شعبان
۱ - ولادت حضرت بقیه الله الاعظم صلوات الله عليه
ولادت حضرت بقیه الله الاعظم (صلوات الله عليه)
در سال ۲۵۵ه شی جمعه ولادت خاتم الاوصياء منتقم آل محمد (صلی الله علیه و آله) آخرین امام بر حق و ولی مطلق خداوند حضرت بقیه الله حجه بن الحسن (عجل الله تعالى فرجه الشریف) واقع شده است(1).
در این شب آب زمزم زیاد می شود به گونه ای که همه می توانند رؤیت کنند(2)، ولی اکنون روی آن پوشیده است. در این شب برات آزادی از آتش برای افراد زیادی نوشته میشود و آن را «شب برات و شب مبارک» و «شب رحمت گویند.
از امام باقر و امام صادق (علیهما السّلام) روایت شده که فرمودند وقتی شب نیمه شعبان شود منادی از افق اعلی ندا می کند ای زائرین قبر حسین بن علی برگردید در حالی که گناهان شما آمرزیده شده و اجر شما با خدای شما و محمد باشد. ولی کسی که استطاعت زیارت قبر امام حسین (علیه السلام) را ندارد قبور مطهر ائمه دیگر را زیارت کند و اگر این هم ممکن نیست با اشاره به طرف قبرشان سلام دهد(3).
نام پدرشان حضرت ابومحمد حسن بن علی (علیه السّلام) و نام مادرشان حضرت نرجس (سلام الله علیها) است(4).
ماجرای شب ولادت
امام حسن عسکری (علیه السلام) در شب ولادت برای عمه بزرگوار خود جناب حکیمه خاتون (سلام الله علیها) پیغام فرستاده بودند امشب نزد ما افطار کن که شب نیمه شعبان است و خداوند حجت خود را آشکار می سازد(5).
ولادت امام زمان (علیه السلام) در شهر سامرا به هنگام طلوع فجر نیمه شعبان ۲۵۵ ه بوده است. بر شانه راست آن حضرت نوشته شده بود: «جاء الحق و زهق الباطل ان الباطل كان زهوقاً».
پس از تولد آن بزرگوار را نزد پدر بردند و شروع به سخن فرمود: «أشهد أن لا اله الا الله و أشهد أن محمداً رسول الله و أن علياً أمير المؤمنين ولى الله و ائمه معصومین (علیهم السلام) را یکی بعد از دیگری نام برد تا به وجود شریف خود رسید و برای فرج محبین خود دعا فرمود.
امام زمان علیه السلام در آغوش پدر
آنگاه حسب الامر امام عسکری (علیه السلام)، حکیمه خاتون او را نزد مادرش نرجس خاتون برد. حکیمه خاتون می فرماید: روز هفتم به خدمت امام حسن (عليه السلام) رفتم. حضرت فرمود: پسر مرا بیاورید. آن وجود سراپا جود را نزد آن امام بردیم. حضرت زبان در دهان وی گذاشتند و فرمودند: «پسرم، سخن بگو. دیدم آنچه در روز اول از او شنیده بودم از اقرار به وحدانیت و ثنا بر جد خود پیامبر (صلّى الله عليه و آله) و أمير المؤمنين (عليه السلام) و سایر ائمه (علیهم السلام) تا پدر بزرگوارش دوباره بیان کرد و این آیه را تلاوت فرمود: «بسم الله الرحمن الرحيم و نريد ان نمن على الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثين و نمكن لهم في الارض و نرى فرعون و هامان و جنودهما منهم ما كانوا يحذرون»(6).
سپس پدر بزرگوارشان فرمودند بخوان آنچه را که خدا بر پیامبران خود نازل فرمود. حضرت خواندن صحف آدم را به لغت سریانی آغاز نمود و بعد کتاب ادریس و نوح و صالح و صحف ابراهیم و تورات موسی و انجیل عیسی و زبور داود و فرقان محمد (صلی الله علیه و آله) را قرائت نمود. بعد از آن بیان قصص انبیاء و مرسلین را شروع نمود.
حکیمه خاتون می گوید: پس از چهل روز دیگر دوباره خدمت فرزند برادرم امام عسکری (علیه السّلام) رفتم و حضرت صاحب الزمان (علیه السّلام) را دیدم که راه میرود امام عسکری (علیه السلام) فرمود: ای عمه، مولود عزیز نزد خدا این است. گفتم ای سید و مولای من نشو و نمای او را در چهل روز زیادتر از دیگران می بینم. حضرت فرمودند: ای عمه ما اوصیاء در یک روز نشو و نمای یک هفته دیگران را و در یک جمعه نشو و نمای یک سال دیگران را می نمائیم. من برخاستم و سر آن طفل را بوسیده به منزل مراجعه کردم(7).
القاب امام زمان علیه السلام
از القاب آن نور الهی(8) «حجه الله، «حجه» آل محمد صاحب الزمان یعنی فرمانروای عصر خود مالک رقاب الخلایق یعنی امر امر او و نهی نهی او و حکم حکم او و فرمان فرمان اوست مهدی که خلق به وسیله او هدایت می یابند و به وجود مقدس او از جاده ضلالت به شاهراه هدایت رسیده رستگار می شوند «قائم» که حضرت صادق (علیه السّلام) فرمودند: از این جهت که به حق قیام می نماید او را قائم گویند»، «منتظر» که برای او غیبت طولانی است و مخلصین او انتظار خروجش را میکشند و شکاکین او را انکار می کنند.
اوصاف امام زمان علیه السلام
اوصاف ظاهری آن حضرت(9) شباهتهای زیادی به رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) دارد. خطی از موی سیز رنگ مانند زمرد از گردن تا ناف مبارک او کشیده است. صورت مبارکش مانند ستاره ای درخشنده و نورانی است. أمير المؤمنين (علیه السلام) می فرماید: «او جوانی است خوش روی و خوش موی و نور صورت مبارکش بر سیاهی محاسن انوار او غالب است. امام باقر (علیه السلام) می فرماید: رنگ مبارکش مایل به سرخی است مانند گل سرخ شکفته و چشمانش گشاده و میان ابروهایش مرتفع و مابین شانه های او باز است. گشاده جبین است و بینی او بلند و نازک و شکم مبارکش بر آمدگی دارد و بیخ دندانهای ثنایش گشاده است.
مادر امام زمان علیه السلام:
والده حضرت صاحب الامر (عليه السلام) حضرت نرجس خاتون است که نامها و القاب دیگر حضرت ملیکه ریحانه، صیقل، سوسن است. در زیارت آن حضرت - که : تمامی عبارات آن دلالت واضحی بر علو منزلت آن بانو دارد - توصیف به راضیه مرضیه، صدیقه، تقیه نقیه زکیه شده است.
بنابر نقلی جناب نرگس در سال ۲۶۱ ه٬ در سامراء از دنیا رحلت کرد و در جوار امامین حضرت هادی و امام عسگری (علیهما السلام) دفن شد(10).
بنابر نقلی دیگر در سال ۲۶۰ه قبل از شهادت امام عسگری (علیه السلام) رحلت نمود(11). زیرا هنگامی که امام (علیه السلام) از وقایع بعد از شهادت خود نسبت به فرزند و عیالش خبر داد حضرت نرجس خاتون (عليه السلام) از آن حضرت خواستند که دعا بفرمایند قبل از ایشان از دنیا بروند(12).
حضرت حکیمه خاتون دختر حضرت جواد الائمه (علیه السلام) است که توفیق رؤیت و درک چهار امام معصوم (علیه السلام) را داشته است(13). ایشان در سال ۲۷۴ در سامراء رحلت فرمودند(14). ایشان محرم اسرار اهل بیت (علیه السّلام) بوده و کسی است که در ولادت حضرت صاحب الزمان (عليه السلام) حاضر بوده و چندین بار خدمت آن حضرت مشرف شده است. بعد از وفات امام حسن عسگری (علیه السلام) یکی از وفات امام حسن عسگری (علیه السلام) یکی از سفرا بوده که به واسطه او مردم به حوائج خود نائل می شدند(15).
ایام پس از ولادت امام زمان علیه السلام
پس از گذشت یک شب از ولادت امام عصر (علیه السلام)، نسیم خادم خدمت آن حضرت رسید و عطسه کرد. امام (علیه السّلام) فرمود: «يرحمك الله سپس فرمود: «عطسه تا سه روز امان از مرگ است»(16).
این ماجرا در روز ۲۵ شعبان هم نقل شده است(17).
سه روز بعد از ولادت امام عصر (عليه السلام)، حضرت امام حسن عسگری (علیه السلام) فرزند خود را به اصحاب خاص نمایاند و امامت او را تصدیق فرمودند(18).
غیبت صغری
در غیبت صغری چهار تن از بزرگان شیعه به ترتیب وکیل و سفیر و نایب خاص امام زمان (علیه السّلام) بودند، که خدمت آن حضرت می رسیدند و وکالتشان مورد تأیید آن حضرت بود و پاسخهای امام (علیه السلام) در حاشیه نامه ها توسط نواب به دست مردم می رسید. البته غیر از این چهار نفر وکلای دیگری هم از طرف امام (علیه السلام) در بلاد مختلف بودند که به وسیله همین چهار بزرگوار امور مردم را به عرض امام زمان (علیه السلام) می رساندند و از سوی امام (علیه السلام) در امور آنها توقیع هایی صادر شده بود(19).
سفارت این چهار بزرگوار سفارت مطلق و تام بوده ولی دیگران در موارد خاصی سفارت داشتند مانند ابوالحسین محمد بن جعفر اسدی ، احمد بن اسحاق اشعری ابراهیم بن محمد همدانی احمد بن حمزه بن اليسع(20).
نواب اربعه عبارتند از ابو عمرو عثمان بن سعید عمری ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعید عمری ابوالقاسم حسين بن روح نوبختی ابوالحسن علی بن محمد سمرى.
نائب اول عثمان بن سعید مورد اعتماد مردم و جلیل القدر و وکیل حضرت هادی و امام عسکری (علیهما السلام) نیز بود(21). او به امر امام (علیه السلام) متصدی کفن و دفن امام عسکری (علیه السلام) گردید(22).
چون امام عسکری (علیه السلام) در محله عسکر سکونت داشتند و تماس با آن حضرت برای شیعیان مشکل بود. عثمان بن سعید چون روغن فروش بود اموال را در ظرفهای روغن می ریخت و به خدمت امام (علیه السلام) می برد(23).
احمد بن اسحاق قمی هنگامی که از امام هادی (علیه السلام) پرسید آقای من گاهی غائب و گاهی حاضرم. وقتی هم که حضور دارم نمی توانم خدمتتان برسم سخن چه کسی را بپذیرم و فرمان چه شخصی را اطاعت کنم ؟ حضرت فرمود: این ابو عمرو عثمان بن سعید عمری مورد اطمینان و امین است آنچه به شما بگوید از من میگوید و آنچه به شما برساند از من می رساند. احمد بن اسحاق می گوید پس از رحلت امام هادی (علیه السلام) نزد امام عسکری (علیه السلام) رفته همان گفته را تکرار کردم. آن حضرت مانند پدر بزرگوارشان فرمودند: ابو عمرو امین و مورد اطمینان امام گذشته و مورد اطمینان من در زندگی و پس از مرگ من است. آنچه به شما بگوید و آنچه به شما برساند از من می رساند(24).
جناب عثمان بن سعید پس تز امام عسکری (علیه السلام) به فرمان حضرت مهدی (علیه السلام) به وکالت و نیابت ادامه دا، و شیعیان مسائل خود را نزد او میبردند و پاسخ امام (علیه السلام) توسط او به مردم می رسید(25).
نائب دوم ابو جعفر محمد بن عثمان بود و او نیز همچون پدر از بزرگان شیعه و در تقوی و عدالت و بزرگواری مورد احترام شیعیان بود. عثمان بن سعيد پیش از وفات به فرمان امام عصر (علیه السلام) فرزند خود ابو جعفر محمد بن عثمان را به جانشینی خود و نیابت امام (علیه السلام) معرفی کرد. این در حالی بود که امام عسکری (علیه السلام) نسبت به او و پدرش اظهار اعتماد و اطمینان فرموده بود و شیعه بر عدالت و تقوی و اطاعت او اتفاق داشتند(26). پس از درگذشت نائب اول جناب عثمان بن سعید توقیعی از جانب امام زمان (علیه السلام) در مورد وفات او و نیابت فرزندش محمد صادر شد که ترجمه قسمتی از آن چنین است: «انا ا لله و انا اليه راجعون در برابر فرمان خدا : تسلیم و به قضای او راضی هستیم. پدرت سعادتمند زیست و پسندیده در گذشت. خداوند او را رحمت کند و به پیشوایان و سرورانش (علیهم السلام) ملحق سازد. از کمال سعادت پدرت بود که خداوند فرزندی چون تو را به او عنایت کرد که پس از او جانشینش گردی، و در امورش قائم مقام او باشی و برایش طلب رحمت و آمرزش نمائی(27).
از محمد بن عثمان پرسیدند: صاحب الامر (علیه السلام) را دیده ای ؟ گفت آری و آخرین ملاقاتم با او کنار بیت الحرام بود که می فرمود: «اللهم أنجز لي ما وعدتنی» و نیز او را در مستجار نزدیک رکن یمانی کعبه دیدم که می گفت: «اللهم انتقم لي من أعدائي»(28).
این بزرگوار کتابهائی در فقه تألیف کرده که مشتمل است بر آنچه از امام عسکری (علیه السلام) و از پدر خود شنیده بود(29).
محمد بن عثمان برای خود قبری ترتیب داده بود و آن را ساج پوشانده بود و روی آن آیاتی از قرآن کریم و اسامی ائمه اطهار (علیهم السلام) را نوشته بود. هر روز داخل آن میشد و یک جزء قرآن قرائت می کرد و بیرون می آمد(30). او پیش از مرگ از روز وفات خود خبر داد و در همان روز که خبر داده بود در گذشت(31).
همچنین پیش از رحلت به شیعیان خبر داد که امام (علیه السلام) جناب ابو القاسم حسین بن روح نوبختی را برای سفارت و ارتباط با خود انتخاب فرموده اند و او قائم مقام من است و به او مراجعه کنید(32). او در سال ۰۳۰۵ رحلت فرمود(33).
نائب سوم جناب ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی است که نزد موافق و مخالف عظمت و بزرگی ویژه ای داشت، و به عقل و بینش و تقوی و فضیلت نزد عموم فرقه های مختلف مذهبی مشهور بود و در زمان نائب دوم از جانب او متصدی پاره ای از امور بود.
با اینکه میان یاران نائب دوم جعفر بن احمد بن متیل از همه به او نزدیکتر بود، و حتی در اواخر زندگی جناب محمد بن عثمان غذای منزل او را در منزل جعفر بن احمد بن متیل تهیه می کردند و در میان اصحاب احتمال نیابت و جتنشینی جعفر بن احمد بیشتر بود اما در آخرین ساعات زندگی جناب محمد بن عثمان که جعفر بن احمد بالای سر او و حسین بن روح پائین پایش نشسته بود، به جعفر بن احمد رو کرد و فرمود: «مأمور شده ام که امور را به ابوالقاسم حسین بن روح واگذار نمایم جعفر بن احمد از جا برخاست و دست حسین بن روح را گرفت و او را بالای سر محمد بن عثمان نشاند و خود در پائین پای او نشست(34).
در ۶ شوال سال ۰۳۰۵ اولین توقیع از ناحیه مقدسه امام عصر (علیه السلام) برای او صادر شد که متن آن چنین بود: «ما او را می شناسیم ، خداوند تمامی خیر و رضای خویش را به او بشناساند و به توفیق خود او را یاری نماید از مکتوب او مطلع شدیم و نسبت به او وثوق و تطمینان داریم او را نزد ما مکام و منزلتی است که خشنودش می سازد. خداوند احسان خویش را به او بیفزاید که خدا ولی و توانا بر همه چیز است و سپاس خدای را که شریکی ندارد و درود و سلام فراوان خداوند بر فرستاده او محمد و بر خاندان او (صلوات الله عليهم)».
از ابوسهل نوبختی صاحب تألیفات که از متکلمین بزرگ بغداد بود پرسیدند برای چه جناب ابوالقاسم حسین بن روح به مقام نیابت نائل شد و شما نائل نشدید ؟ گفت: ائمه (علیهم السلام) داناترند و آنچه برگزینند شایسته تر و مناسب تر است، ولی من فردی هستم که با خصم برخورد و مناظره می کنم و اگر نائب امام (علیه السّلام) بودم و مکان امام زمان (علیه السلام) را می دانستم چنانکه ابوالقاسم حسین بن روح به جهت نیابت می داند و در گیر و دار بحث پیرامون امام (علیه السلام) با مخالفان در تنگنا قرار می گرفتم ممکن بود نتوانم خود را کنترل کنم و جای آن حضرت را افشا نمایم ولی ابوالقاسم اگر امام (علیه السلام) در زیر دامان او مخفی باشد و او را با آلات لرنده تکه تکه نمایند دامان خود را از او بر نمی دارد و او را به دشمن نشان نخواهد داد(35).
جناب ابوالقاسم حسين بن روح حدود ۲۱ سال مقام نیابت داشت. او قبل از وفات امور نیابت را به امر امام (علیه السلام) به ابوالحسن علی بن محمد سمری وا گذاشت و در ماه شعبان سال ۳۲۶ هجری در گذشت. آرامگاه او در بغداد است(36).
نائب چهارم ابوالحسن سمری است که حسب الامر حضرت صاحب الزمان (عليه السلام) به جناب حسین بن روح، امر نیابت بعد از او به ابوالحسن سمری واگذار شد به فرموده بزرگان ،رجال عظمت و جلالت قدر او محتاج به توصیف نیست. ابوالحسن سمری روزی به جمعی از مشایخ که نزد او بودند فرمود: خداوند به شما در مصیبت علی بن بابویه قمی اجر عنایت فرماید. در این ساعت او از دنیا رفت. آنان ساعت و روز و ماه را یادداشت کردند و ۱۷ یا ۱۸ روز بعد خبر رسید که در همان ساعت علی بن بابویه قمی در گذشته است(37).
پایان غیبت صغری
پیش از وفات على بن محمد سمری گروهی از شیعیان نزد او گرد آمدند و پرسیدند: پس از شما چه کسی جانشین شما خواهد بود ؟ پاسخ داد: من مأمور نشده ام که در این مورد به کسی وصیت کنم(38).
سپس توقیعی را که از سوی امام غائب (علیه السلام) در این باره صادر شده بود به شیعیان نشان داد. آنان از روی توقیع استنساخ کردند که مضمون آن چنین بود: «بسم الله الرحمن الرحيم، ای علی بن محمد سمری، خداوند در مصیبت تو پاداش برادرانت را عظیم دارد تا شش روز دیگر از دنیا خواهی رفت. پس امور خویش را فراهم آور و به هیچکس وصیت مکن که پس از تو جانشین تو شود. غیبت کبری واقع شد و ظهوری نخواهد بود تا آنگاه که خدای متعال فرمان دهد که پس از مدت طولانی و قساوت دلها و پر شدن زمین از ستم است . به زودی افرادی نزد شیعیان من مدعی مشاهده من میشوند. آگاه باشید که هر کس پیش از خروج سفیانی و پیش از صیحه (خروج سفیانی و صیحه دو علامت از علامتهائی هستند که هنگام ظهور امام عصر (عليه السلام) واقع میشود چنین ادعائی نماید یعنی ادعای رؤیت به عنوان سفارت و نیابت نماید) دروغگو و افترا زننده است و لا حول و لا قوه الا بالله العلى العظيم»(39).
روز ششم که مصادف با نیمه شعبان سال ۳۲۹ه بود جناب ابوالحسن سمری در گذشت و در خیابان خلنجی کنار نهر ابو عتاب در بغداد دفن گردید(40).
مجلسی (رحمه الله) از احتجاج مرحوم شیخ طبرسی نقل می فرماید: هیچیک از نائبان خاص امام عصر (علیه السلام) جز با فرمان صریحی از جانب آن حضرت و تعیین و نصب و معرفی نائب قبلی به نیابت قیام نکرد. شیعه نیز گفتار هیچیک را نپذیرفت مگر بعد از بروز نشانه و معجزه ای به دست هر یک از آنان از طرف امام عصر (علیه السلام) که بر راستی گفتار و درستی نیابتشان دلالت می کرد(41).
وظائف زمان غیبت کبری
شیعیان و دوستان آن حضرت در زمان غیبت وظائفی دارند از جمله
۱ - قرائت دعای ندبه در روزهای جمعه عید فطر عید قربان عید غدیر
۲ - زیارت آن حضرت در روز جمعه
- برای ثبات و محکم ماندن اعتقادات خواندن این دعای شریف: «یا الله، يارحمن يارحيم يامقلب القلوب، ثبت قلبي على دینک»(42).
۴ - از جا برخاستن به احترام نام ، قائم آن بزرگوار.
۵ - توسل به آن حضرت در مشکلات و گرفتاری ها.
۶ - صدقه برای سلامتی و فرج وجود شریفش
۷ - قرائت این دعا که از خداوند می خواهیم آن حضرت را به ما بشناساند: «اللهم عرفنی نفسک فانک ان لم تعرفنی نفسک لم اعرف نبيك اللهم عرفنی رسولك فانک ان لم تعرفني رسولك لم اعرف حجتك، اللهم عرفنى حجتك فانك ان لم تعرفنى حجنك ضللت عن ديني»(43).
۹ – شرکت در مجالس منسوب به آن حضرت، مخصوصاً مجالس عزاداری جد بزرگوارش حضرت سيد الشهداء (علیه السلام).
۱۰ - هدیه اعمال صالحه برای آن حضرت مانند زیارت قبور مطهر پدران بزرگوارش قرائت قرآن و حج و عمره و طواف.
۱۱ - توبه حقیقی از گناهان.
۱۲ - متوجه کردن مردم به آن حضرت.
۲ - وفات علی بن محمد سمری نائب امام زمان علیه السلام
وفات شیخ جلیل نایب خاص امام عصر (عليه السّلام) علی بن محمد سمری در این روز بوده است که به معنای اتمام غیبت صغری و شروع غیبت کبری است(44)، چه اینکه حضرت صاحب الامر (عليه السلام) به او امر فرموده بودند که وصی و جانشینی برای خود قرار مده، که غیبت کبری شروع شده است.
پانوشت:
1- ارشاد ج ۲، ص ۳۳۹ اعلام الوری: ج ۲، ص ۲۱۴ اصول کافی ج ۱، ص ۴۳۱ مسار الشيعه ص ۳۸. توضيح المقاصد: ص ۲۰ - ۲۱. مصباح المتهجد : ص ۷۸۲ مصباح کفعمی : ج ۲، ص ۵۹۸ فیض العلام: ص ۳۴۶. جلاء العیون ص ۵۷۹.
2- تقويم الواعظين: ص ۱۳۶ به نقل از خلاصه المنهج، ج ۵، ص ۱۴۵ - ۲۴۶.
3- مسار الشيعه ص ۳۸ توضيح المقاصد: ص ۲۰ - ۲۱. فیض العلام: ص ۳۴۳.
4- ارشاد: ج ۲، ص ۳۳۹.
5- فیض العلام: ص ۳۴۶.
6- سوره قصص: آیات ۵ - ۶.
7- كفايه الموحدين: ج ۳، ص ۳۴۰ - ۳۴۱.
8- كفايه الموحدين: ج ۳، ص ۳۴۳ کمال الدین صدوق: ج ۲، ص ۴۹، ۱۵۹.
9- كفايه الموحدين: ج ۳، ص ۳۴۱.
10- رياحين الشريعه: ج ۳، ص ۲۵ - ۲۶.
11- تاریخ سامراء : ج ۱، ص ۲۴۳ مستدرک سفینه البحار ج ۱۰، ص ۲۵.
12- مستدرک سفینه البحار ج ۱۰، ص ۲۵.
13- بحار الانوار: ج ۱۰، ص ۲۵.
14- تاریخ سامراء: ج ۱، ص ۲۳۹.
15- رياحين الشريعه: ج ۴، ص ۱۵۰.
16- وقائع الشهور: ص ۱۴۷.
17- وقائع الشهور: ص ۱۴۶.
18- وقائع الشهور: ص ۱۴۷.
19- المهدى عليه السلام: ص ۱۸۲.
20- اعیان الشیعه: ج ۴، ص ۲۱ بخش سوم.
21- المهدي عليه السلام: ص ۱۸۱.
22- اعیان الشیعه: ج ۴، ص ۱۶ بخش سوم.
23- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۴۴.
24- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۴۴.
25- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۴۶ المهدى عليه السلام: ص ۱۸۱.
26- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۴۵ - ۳۴۶. غیبت شیخ طوسی: ص ۲۱۶ - ۲۱۹. الكنى و الالقاب: ج ۳، ص ۲۳۰.
27- كمال الدين: ج ۲، ص ۱۸۸. بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۴۹.
28- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۵۱.
29- حق اليقين: ص ۲۹۹.
30- الکنی و الالقاب: ج ۳، ص ۲۶۷ - ۲۶۸. حق الیقین ص ۳۰۰.
31- الکنی و الالقاب: ج ۳، ص ۲۶۷ - ۲۶۸.
32- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۵۴ - ۳۵۵ غیبت شیخ طوسی: ص ۳۲۶ - ۳۲۷.
33- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۵۲.
34- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۵۳ - ۳۵۴.
35- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۵۹ الكنى والالقاب: ج ۱، ص ۹۱.
36- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۵۸ - ۳۶۰. حق اليقين: ص ۳۰۱.
37- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۶۱ الکنی و الالقاب: ج ۳، ص ۲۳۱.
38- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۶۰.
39- بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۶۱ غیبت شیخ طوسی: ص ۲۴۲ - ۲۴۳ کمال الدین: ج ۲، ص ۱۹۳. حق اليقين: ص ٣٠١.
40- اعيان الشيعه: ج ۴، ص ۲۱ بخش سوم قاموس الرجال: ج ۷، ص ۵۱ بحار الانوار: ج ۵۱، ص ۳۶۱.
41- بحار الانوار : ج ۵۱، ص ۳۶۲.
42- کمال الدین : ج ۲، ص ۳۵۲.
43- كمال الدين: ج ۲، ص ۳۴۲.
44- حق اليقين: ص ۳۰۱. مراقد المعارف: ج ۱، ص ۳۷۵ فیض العلام: ص ۳۴۸ قلائد النحور: ج شعبان، ص ۴۶۳.